เหล่าทหารประจำการ ภารกิจพิทักษ์อาณาจักรปลวก

หัวข้อวันนี้เราขอเน้นไปที่กลุ่ม ปลวกทหาร ซึ่งหากเราเดินสำรวจธรรมชาติแล้วพบปลวก ลองหยุดนั่งสังเกตขบวนปลวกอย่างเงียบ ๆ อาจพบภาพที่น่าสนใจ ขณะที่ปลวกวรรณะงานกำลังเดินออกจากรังเพื่อหาอาหาร จะมีปลวกทหารคอยยืนประกบอยู่บริเวณด้านข้างของขบวนอย่างเป็นระเบียบ ราวกับทหารที่คอยคุ้มกันประชาชน ปลวกทหารที่หน้าตาแตกต่างกัน 2 รูปแบบหลัก คือ
       1) ปลวกทหารกลุ่ม mandibulate soldier มีขนาดตัวใหญ่เมื่อเทียบกับปลวกงานและมีขากรรไกรขนาดใหญ่ 2 ข้างเด่นชัด เรียกว่า “mandibulate” ซึ่งลักษณะเหล่านี้เอาไว้ใช้เพื่อต่อสู้และป้องกันอาณานิคมปลวกงานจากศัตรูในธรรมชาติ

ภาพ :  ปลวกทหาร mandibulate soldier
ที่มา https://tonystermites.com.au/pest-control/news/NewsArticle.jsp?News_ID=11

       ส่วนปลวกทหารอีกประเภทที่พบได้ทั่วไปคือ “nasute soldier” ปลวกทหารกลุ่มนี้มีหัวลักษณะค่อนข้างกลม และมีส่วนปลายของหัวเรียวยาวเรียกว่า “nasute” พบได้ทั่วไปในปลวกวงศ์ย่อย Nasutitermitinae ซึ่งมีสมาชิกมากกว่า 20% ของชนิดปลวกที่มีการรายงานในปัจจุบัน ส่วนหัวของปลวกบริเวณนี้จะมีสารคัดหลั่งจากต่อมบริเวณส่วนหน้าของหัว (frontal gland) ที่มีองค์ประกอบสำคัญ เช่น diterpenes และ volatile monoterpenes รวมกันเป็นของเหลวหนืดที่จะถูกฉีดออกมาเพื่อช่วยขับไล่ศัตรูในธรรมชาติของปลวกได้ พฤติกรรมการป้องกันตัวของปลวกกลุ่มนี้ได้รับการมองว่ามีความซับซ้อนมากที่สุดกลุ่มหนึ่งในบรรดาปลวกที่มีการค้นพบในปัจจุบัน

ภาพ :  ปลวกทหารที่เรียกว่า “nasute soldier” หรือ “nasus soldier”
Credit: Leah Khananashvili   ที่มา: https://www.facebook.com/photo/?fbid=27408868132075751&set=pcb.10163362148118393

       หากเราเดินสำรวจธรรมชาติแล้วพบปลวก ลองหยุดนั่งสังเกตขบวนปลวกอย่างเงียบ ๆ จะพบว่าขณะที่ปลวกวรรณะงานกำลังเดินออกจากรังเพื่อหาอาหาร จะมีปลวกทหารคอยยืนประกบอยู่บริเวณด้านข้างของขบวนอย่างเป็นระเบียบ ราวกับทหารที่คอยคุ้มกันประชาชน แต่ปลวกทหารไม่ได้มีหน้าที่คุ้มครองรังอย่างเดียวเท่านั้น ปลวกทหารในกลุ่ม nasute soldier ยังมีหน้าที่ออกลานตะเวนอาหาร (Scouts) ในเวลากลางคืนอีกด้วย โดยจะปล่อยฟีโรโมนจากต่อมบริเวณท้อง (Sternal gland) เพื่อสร้างเส้นทางเดินให้แก่ปลวกงานในตอนกลางวัน โดยขณะที่ปลวกงานกำลังลำเลียงอาหาร ปลวกทหาร nasute soldier จะยืนประจำการอยู่สองข้างทางของขบวนเพื่อทำหน้าที่คอยระวังภัยให้ขบวนปลวกสามารถขนส่งอาหารไปยังรังได้สำเร็จ หากโชคไม่ดีดันเจอศัตรูเข้า ปลวกทหารทั้ง 2 กลุ่มจะมีวิธีการในการเตือนภัยหรือป้องกันอาณานิคมแตกต่างกัน โดยปลวกทหารในกลุ่ม nasute soldier จะมีการปล่อยสารเคมีทางส่วนหัว ซึ่งทำหน้าที่เป็นทั้งสารขับไล่ศัตรูและยังเป็นฟีโรโมนเพื่อดึงดูดปลวกทหารตัวอื่นเข้ามาช่วย ขณะที่ปลวกทหารในกลุ่ม mandibulate soldier จะมีพฤติกรรมการเคาะหัวกับพื้นหรือในรังใต้ดิน (Headbanging) เพื่อสร้างเสียงและแรงสะเทือนพร้อม ๆ กันเป็นสัญญาณให้ปลวกทหารตัวอื่น ๆ เตรียมตัวสู้รบกับศัตรูที่กำลังจะมา

       นอกจากนี้ปลวกทหารยังมีหน้าที่เป็นผู้นำในการซ่อมแซมช่องว่างหรือรอยเปิดในท่อดิน (mud tubes) ที่ทอดจากพื้นดินหรือรังปลวกไปยังแหล่งอาหารเหนือพื้นดิน โดยใช้ส่วนหัวที่มีขนาดใหญ่และแข็งแรงอุดรูรั่วของดินเพื่อปิดกั้นช่องว่างเหล่านั้น จากนั้นปลวกงานจะรีบเข้ามาซ่อมแซมและปิดรูที่เกิดขึ้นตามผนังของท่อดินอย่างรวดเร็ว

       นับว่าปลวกทหารเป็นสมาชิกสำคัญของอาณานิคมปลวก (termite colony) ที่มีบทบาทหลากหลายในการปกป้องและช่วยให้อาณานิคมดำรงอยู่ได้ในธรรมชาติ ทั้งการป้องกันศัตรู การนำขบวนหาอาหาร และการดูแลเส้นทางหาอาหารของอาณานิคมปลวกในธรรมชาติ

ภาพ : ตัวอย่างปลวกชนิด  Longipeditermes longipes ที่มีปลวกทหารคอยยืนคุ้มกันบนขอนไม้เล็ก ๆ
ที่มา https://www.termiteweb.com/wp-content/uploads/2009/11/longipeditermes-longipes-column.jpg

อ้างอิง
Almeida, C. S., Cristaldo, P. F., Florencio, D. F., Cruz, N. G., Santos, A. A., Oliveira, A. P., Santana, A. S., Ribeiro, E. J. M., Lima, A. P. S., Bacci, L., & Araújo, A. P. A. (2016). Combined foraging strategies and soldier behaviour in Nasutitermes aff. coxipoensis (Blattodea: Termitoidea: Termitidae). Behavioral Processes, 126, 76–81. https://doi.org/10.1016/j.beproc.2016.03.006

Hojo, M., Shigenobu, S., Maekawa, K., Miura, T., & Tokuda, G. (2019). Duplication and soldier-specific expression of geranylgeranyl diphosphate synthase genes in a nasute termite Nasutitermes takasagoensis. Insect Biochemistry and Molecular Biology, 111, 103177. 
https://doi.org/10.1016/j.ibmb.2019.103177

.............................................

เรียบเรียงโดย : อาจารย์ ดร.อารีรักษ์ นิลสาย อาจารย์ประจำคณะวิทยาศาสตร์และนวัตกรรมดิจิทัล มหาวิทยาลัยทักษิณ