แมลงเม่า ผู้มาพร้อมกับสายฝน

ปลวก : หนึ่งในแมลงสังคมที่แท้จริง (eusocial insect)

ไม่ใช่มนุษย์เท่านั้นที่ใช้ชีวิตอยู่ร่วมกันเป็นสังคม แมลงบางกลุ่มก็มีการรวมตัวกันเป็นกลุ่มหรืออาศัยอยู่ร่วมกันเป็นรังเช่นเดียวกัน เรียกว่า “แมลงสังคม” (social insect) อย่างไรก็ตาม การอยู่รวมกันเพียงอย่างเดียวยังไม่เพียงพอที่จะจัดเป็นแมลงสังคมที่แท้จริง เพราะสมาชิกภายในรังจะต้องมีการปฏิสัมพันธ์และพึ่งพาอาศัยกันอย่างเป็นระบบ ซึ่งแมลงสังคมที่แท้จริง (eusocial insect) มีลักษณะสำคัญ 3 ประการ ได้แก่ 1) มีการแบ่งวรรณะ (caste system) อย่างชัดเจน โดยสมาชิกแต่ละกลุ่มทำหน้าที่แตกต่างกันภายในรัง 2) มีการช่วยกันดูแลลูกอ่อน (cooperative brood care) โดยสมาชิกภายในรังจะร่วมกันเลี้ยงดูตัวอ่อน 3) มีการอยู่ร่วมกันของสมาชิกหลายวัยตั้งแต่ตัวอ่อนจนถึงตัวเต็มวัยภายในรังเดียวกัน (overlap of generations)

ปลวกแต่ละวรรณะมีหน้าตาอย่างไร?

ภายในรังปลวกประกอบด้วย 3 วรรณะหลัก ได้แก่ วรรณะงาน (worker) วรรณะทหาร (soldier) และวรรณะสืบพันธุ์ (reproductive) แต่ละวรรณะมีหน้าที่ต่างกัน วรรณะงานทำหน้าที่หาอาหาร สร้างและซ่อมแซมรัง รวมถึงดูแลไข่และตัวอ่อน วรรณะทหารทำหน้าที่ป้องกันรังจากศัตรู ส่วนวรรณะสืบพันธุ์จะพัฒนาไปเป็นปลวกมีปีก หรือที่เรียกว่า alate ซึ่งเป็นกลุ่มที่พร้อมออกไปสืบพันธุ์และสร้างรังหรืออาณาจักรใหม่ โดยเมื่อถึงช่วงเวลาที่เหมาะสม หลังฝนตกใหม่ ๆ ที่มีความชื้นในอากาศสูง ปลวกมีปีกทั้งเพศผู้และเพศเมียจะบินออกจากรังเป็นจำนวนมาก เรียกว่า การบินจับคู่ (swarming) โดยมักพบรวมตัวกันบริเวณแหล่งกำเนิดแสง เช่น หลอดไฟ หรือบริเวณที่มีความชื้นสูง ในช่วงเวลานี้ตัวเมียที่จะปล่อยสารฟีโรโมนเพื่อดึงดูดตัวผู้ให้เข้ามาจับคู่ผสมพันธุ์ หลังจากผสมพันธุ์สำเร็จแล้ว ปลวกทั้งสองจะสลัดปีกทิ้ง ซึ่งเป็นเหตุผลว่าทำไมเราจึงมักพบปีกแมลงเม่าจำนวนมากตามพื้นบ้านในเช้าวันรุ่งขึ้นและหากสังเกตดี ๆ อาจพบปลวกที่เพิ่งสลัดปีกเดินตามกันเป็นคู่ ๆ พวกมันคือว่าที่ราชินี (queen) และราชา (king) ของรังใหม่ที่ร่วมกันเดินทางเพื่อค้นหาสถานที่ที่เหมาะสมสำหรับสร้างรังใหม่นั่นเอง

กว่าจะโตมาเป็นแมงเม่า (life cycle).....

แมลงเม่าที่เราเห็นบินอยู่รอบดวงไฟในคืนฝนตก ไม่ได้ถือกำเนิดมาเป็นปลวกมีปีกตั้งแต่แรก แต่ต้องผ่านการเจริญเติบโตภายในรังเป็นเวลานาน ปลวกมีวงจรชีวิตแบบการเปลี่ยนแปลงรูปร่างไม่สมบูรณ์ (incomplete metamorphosis) เริ่มจากไข่ที่วางโดยราชินีภายในรัง หลังจากนั้นประมาณ 1-2 สัปดาห์ ไข่จะฟักออกมาเป็นตัวอ่อนสีขาวขุ่น และค่อย ๆ ลอกคราบหลายครั้งจนพัฒนาเป็นระยะตัวอ่อนวัยปลาย หรือ nymph เมื่อเจริญเติบโตต่อไป ตัวอ่อนเหล่านี้จะพัฒนาไปเป็นปลวกในวรรณะต่าง ๆ ตามความต้องการของรัง ไม่ว่าจะเป็นวรรณะงาน วรรณะทหาร หรือวรรณะสืบพันธุ์ ซึ่งแต่ละวรรณะมีหน้าที่และอายุขัยแตกต่างกัน

วงจรชีวิตของแมงเม่า

ที่มา https://eliminateem.com/blog/termites/termite-life-cycle/

วิธีดูแลและป้องกันการรบกวนจากแมลงเม่า

ในธรรมชาติ ปลวกมีบทบาทสำคัญในการย่อยสลายซากพืชและเนื้อไม้ โดยอาศัยจุลินทรีย์ภายในทางเดินอาหารช่วยย่อยเซลลูโลสให้เป็นสารอาหาร นอกจากนี้ ปลวกบางกลุ่มยังมีการเพาะเลี้ยงเชื้อราภายในรังเพื่อใช้เป็นแหล่งอาหารของสมาชิกในรังอีกด้วย อย่างไรก็ตาม หากพบแมลงเม่าจำนวนมากภายในบ้าน โดยเฉพาะบ้านที่มีส่วนประกอบเป็นไม้ ควรเฝ้าระวังการเข้าทำลายของปลวกในอนาคต วิธีจัดการเบื้องต้นที่นิยมใช้ ได้แก่ การฉีดพ่นละอองน้ำเพื่อลดการบิน การใช้กับดักกระดาษชุบน้ำมัน การวางภาชนะใส่น้ำไว้ใต้แหล่งกำเนิดแสงเพื่อดักจับแมลงเม่า หรือการลดการเปิดไฟที่ไม่จำเป็นในช่วงเวลากลางคืน เป็นต้น

แมงเม่านำมาบริโภคได้ !! ในหลายพื้นที่ของประเทศไทย แมลงเม่าถูกนำมาประกอบอาหาร เนื่องจากเป็นแมลงที่มีคุณค่าทางโภชนาการสูง โดยเฉพาะโปรตีนและไขมัน จึงถือเป็นอาหารพื้นบ้านตามฤดูกาลที่ได้รับความนิยมในบางท้องถิ่น

 

ที่มา

Encyclopaedia Britannica. (2026). Termite: Natural History. https://www.britannica.com/animal/termite/Natural-history Retrieved June 2, 2026.

Total Termite & Pest Control. (2021). Life cycle of termites. https://www.totaltermiteandpestcontrol.com/life-cycle-of-termites/. Retrieved June 2, 2026.

 

.....................................
เรียบเรียงโดย : อาจารย์ ดร.อารีรักษ์ นิลสาย คณะวิทยาศาสตร์และนวัตกรรมดิจิทัล มหาวิทยาลัยทักษิณ
ออกแบบโดย : พรแก้ว อ่อนน้อย งานสื่อสารองค์กร มหาวิทยาลัยทักษิณ